Мөнгөн сарны гүнж

Эрт урьд цагт, элгэн их талын хаяа тэнгэртэй нийлж, адуу малын туурайн төвөргөөн салхитай уралддаг нутагт Хөх Тэнгэрийн хаант улс гэж байжээ.

Тэр улсын хаан Батмөнх ганц охинтой байв. Охиныг Сарангуа гэж нэрийддэг бөгөөд Сарангоо гүнж сар шиг цагаан царайтай, шөнийн тэнгэр шиг хар үстэй, хүн бүртэй энэрэнгүй харьцдаг нэгэн байжээ.

Гэвч гүнжид нэгэн нууц байв. Түүнийг төрсөн шөнө ордны дээгүүр асар том мөнгөн сар мандаж, нэгэн цагаан бүргэд гурвантаа эргэлдээд:

— Энэ охин хорин нас хүрэх жилдээ хаант улсаа аврах болно. Харин түүний зүрхэнд шунал орвол мөнгөн сар үүрд мандахгүй түнэр харанхуй ноёлох болно, хэмээн хүний хэлээр хэлээд нисэн оджээ. Тиймээс хаан охиноо эрдэнэ мэт хайрлан өсгөсөн боловч энэ зөгнөлийг түүнээс нуужээ.

Он жил өнгөрч Сарангуа гүнж хорин нас хүрэв. Яг тэр жилийн намар урьд хожид үзэгдээгүй ган гачиг болжээ. Гол горхи татарч, өвс ногоо шарлан, мал сүрэг турж эхлэв. Шөнө болох бүрд тэнгэрт сар мандахаа больж түнэр харанхуй ноёлов гэнэ.

Хаан улсынхаа хамгийн мэргэн зурхайчийг дуудлаа. Өтөл зурхайч тэнгэр өөд удаан ширтээд:

— Эзэн хаан минь, Хар уулын эзэн Мангас хаан Мөнгөн сарны чулууг хулгайлжээ. Тэр чулуу тэнгэрт гэрэл, газарт ус, хүнд итгэл өгдөг юм. Долоон хоногийн дотор буцаан авчрахгүй бол энэ нутаг цөл болно гэв.

— Тэгвэл мянган шилдэг баатраа явуулъя! гэж хаан хэлэв.

Гэтэл зурхайч толгой сэгсрээд:

— Мянган баатар очвол мянгуулаа чулуун хөшөө болон хувирна. Мөнгөн сарны чулууг зэвсэг барьж чаддаггүй, сэтгэлдээ хайраар дүүрэн нэгэн л авчирч чадна гэв.

Энэ үгийг сонссон Сарангуа гүнж:

— Тэгвэл би явъя гэжээ.

Хаан цочин:

— Чи бол миний ганц охин. Чамайг яаж ганцааранг чинь явуулах билээ? гэв

Гүнж:

— Би зөвхөн таны охин биш. Энэ нутагт амьдарч байгаа ард олоны гүнж. Ард түмэн минь зовж байхад ордонд сууж чадахгүй гэжээ.

Ингээд хаан аргагүй зөвшөөрөв. Сарангуа гүнж торгон дээлээ тайлж, энгийн хөх дээл өмсөн, алтан титмээ ордонд үлдээгээд замд гарав. Тэр ямар ч сэлэм, нум авч явсангүй. Харин ордны адуун сүргээс хамгийн хөгшин, туранхай цагаан морийг сонгожээ.

Ард иргэд гайхан асуув:

— Гүнж минь, хурдан хүлэг сонгохгүй юм уу? гэвэл гүнж:

— Хурдан морь замыг богиносгодог. Харин ухаантай морь аюулаас авардаг юм гэжээ.

Тэд гурван өдөр, гурван шөнө явсаар Хар уулын бэлд хүрэв. Тэнд нэгэн шархадсан үнэг хэвтэж байлаа. Гүнж яарч байсан ч мориноосоо бууж, өөрийн уух уснаас үнэгэнд өгч, шархыг нь боож өгөв. Үнэг гэнэт хүний хэлээр:

— Сайн санааг уул хүртэл мартдаггүй юм. Хэрэг болох цагт намайг дуудаарай гэж хэлээд алга болов.

Цааш явтал үүрнээсээ унасан бүргэдийн дэгдээхэй таарав. Гүнж түүнийг хад өөд авирч үүрэнд нь буцааж тавилаа. Тэгэхэд тэнгэрээс аварга цагаан бүргэд бууж ирээд:

— Миний үрийг аварлаа. Хэзээ нэгэн цагт тэнгэрийн зам хэрэгтэй бол намайг дуудаарай гэв.

Эцэст нь гүнж Хар уулын оройд хүрчээ. Уулын оройд хар чулуун ордон байх бөгөөд дотор нь Мангас хаан сууж байлаа. Түүний ард Мөнгөн сарны чулуу гэрэлтэнэ.

— Жаахан охин чи миний чулууг авахаар ирэв үү? гэж Мангас хаан инээлээ.

— Тэр чулуу таных биш. Миний ард түмний амьдрал түүнээс хамаарч байна. Би авахаар ирсэн гэж гүнж айлгүй хэлэв.

Мангас хаан:

— Тэгвэл гурван даалгавар биелүүл. Чадвал чулууг ав. Чадахгүй бол чи миний ордонд үүрд үлдэнэ гэв. Эхний даалгавар нь мянган хар чулуу дундаас ганц амьд чулууг олох байлаа. Гүнж шархадсан үнэгийг санаж дуудав. Үнэг ирээд чулуунуудыг үнэрлэсээр нэг жижиг чулууны өмнө суужээ. Гүнж чулууг өргөхөд доороос нь ногоон чулуу цухуйв. Энэ бол амьд чулуу байлаа.

Хоёр дахь даалгавар нь үүлнээс нэг дусал ус авчрах байв. Гүнж цагаан бүргэдийг дуудав. Бүргэд түүнийг нуруундаа суулган үүлсийн дунд аваачжээ. Гүнж мөнгөн аяганд үүлний анхны борооны дуслыг тосон авчрав.

Мангас хаан уурлаж эхлэв.

— Сүүлчийн даалгаврыг хэн ч биелүүлж чадахгүй. Надад энэ дэлхийн хамгийн үнэтэй зүйлийг авчир! гэв.

Гүнж удаан бодлоо. Түүнд алт, эрдэнэс байсангүй. Титмээ хүртэл ордондоо үлдээсэн байлаа. Тэгээд гүнж Мангас хааны өмнө очоод:

— Би оллоо гэв.

— Мангас Хаана байна? Гэж асуув:

Гүнж мангас хааны гарыг өөрийнхөө зүрхэн дээрээ тавиад:

— Амь.

— Миний ард түмнийг аварч, Мөнгөн сарны чулууг буцааж өгвөл би энд үлдэж болно. Миний эрх чөлөөг аваад, харин нутгийг минь ард иргэдийг авар гэжээ.

Мангас хаан анх удаа дуугүй болов. Тэр алтны төлөө тулалдсан мянга мянган баатар харж байсан. Мөн Эрдэнэсийн төлөө ах дүүсээ хуурсан хүмүүсийг ч харж байжээ. Харин өөрийнхөө эрх чөлөөг бусдын төлөө өгөхөд бэлэн хүнийг хэзээ ч харж байгаагүй аж.

Гэнэт Мөнгөн сарны чулуу асар хүчтэй гэрэлтэв. Хар ордон доргин, Мангас хааны биед байсан хараал тайлагдаж эхэлжээ. Удалгүй аймшигт мангасын бие хувирч буурал үстэй өвгөн болов. Өвгөн нулимс унаган:

— Би уг нь энэ уулын сахиус байсан юм. Олон жилийн өмнө чулууг өөрийн болгох гэж шунан, мангас болон хувирсан. Харин чиний сэтгэл миний хараалыг тайллаа гэв.

Тэгээд тэр Мөнгөн сарны чулууг гүнжид өгчээ. Сарангуа гүнж чулуугаа өвөртлөн цагаан морио унаж нутаг буцав. Түүнийг тал нутагтаа хөл тавих мөчид тэнгэр нижигнэж, бороо асгарлаа. Хатсан голууд усаар дүүрч, шарласан тал ногоорон, мал сүрэг бэлчиж эхлэв. Тэр шөнө тэнгэрт урьд өмнөхөөсөө ч том мөнгөн сар манджээ.

Хаан охиноо тэврэн:

— Чи Мангас хааныг яаж ялсан бэ? гэж асуув.

Сарангоо гүнж инээмсэглээд:

— Би түүнийг ялсангүй ээ, аав минь. Түүний дотор нуугдсан сайн хүнийг нь сэрээсэн юм гэжээ.

Хэдэн жилийн дараа Сарангуа гүнж хойш хөрш хааны хүүтэй сууж хатан болоод улсаа олон жил энх амгалан захирсан гэдэг.

Санал болгох үлгэрүүд

Сүүжний ясыг яагаад гэрт хонуулдаггүй вэ?

Ус шиг хайрлая (Монгол ардын үлгэр)

Улаан малгайт "шинэ хувилбар"

Төстэй нийтлэл

Гүнжийн тухай бусад үлгэрүүдийг мөн уншаарай:

Мөнгөн сарны гүнж